Bir toplumun yapı taşını insan oluşturur ve insan, sosyal varlık olma özelliğini sosyal etkileşimler içinde kazanır. İlk sosyal etkileşim ağı ise ailedir. Annelik, babalık, çocukluk, akrabalık, vatandaşlık gibi toplumsal roller, davranış biçimleri ailede öğrenilir. Aile içinde hayata başlar, hayat boyu ailenin etkisini hissederiz.
Aile Nedir?
Aile; kan, soy, evlilik/hukukî birliktelik ya da evlat edinme bağları ile birbirine bağlı yakın insan ilişkilerinden oluşan ve nesiller/kuşaklar boyu devam eden bir sosyal etkileşim ağı ve aynı zamanda bir sosyal kurumdur. Bir başka ifade ile aile; aralarında soy ve kanbağı olan bireyler arasında kuşaklar boyu süren bir etkileşim ağıdır
Aile, hepimiz için özeldir.
Aileyi özel kılan nedir sizce?:
Güçlü bağlarla hayatımızın her alanını sarması mıdır?
En yakın ilişkilerin yaşandığı bir ortam olması mı?
Yoksa insani ve toplumsal özellikleri kazandığımız ilk kurum olması mıdır?
Şüphesiz yukarıda sayılan özellikler hepimiz için aileyi özel yapan niteliktedir. Aile; şefkat, güven, paylaşma, dayanışma gibi güçlü duyguların kaynağıdır. Aileyi hepimiz için değerli kılan da bu özelliklerdir. Her ailenin kendine özgü farklı özellikleri olduğu gibi birbirine benzer yönleri de vardır. Bu benzerlikler daha çok toplumsal yapıya, değerlere aittir. Çünkü aile; ekonomi, politika, eğitim, siyaset gibi temel kurumların küçük bir temsilidir. İçinde bulunduğu toplumun özelliklerini taşıyan aile, bize ait olduğu toplumun niteliği hakkında da bilgi verir. Yani sağlıklı bir toplum hayatı, o toplumdaki aile ilişkilerinin sağlıklı olması ile yakından ilgilidir.
Ailenin işlevleri;
• Sevgi,
• Dayanışma ve güven,
• Korunma,
• Çocukların yetiştirilmesi,
• Soyun devamı,
• Ekonomik ihtiyaçlar,
• Sosyal dünyada yer edinme,
• Yakın insan ilişkilerinin kurulması ve sürdürülmesi olarak sayılabilir.
Görülüyor ki aile kurumu; fizyolojik ihtiyaçlardan psikolojik ihtiyaçlara kadar tüm ihtiyaçları bireyin hayatı ile sınırlandırmadan kuşaklar boyu karşılamaktadır. Aileyi sosyal kurum yapan nitelik, ailenin işlevlerinin aile-içi rollerle realize edilmesidir. Bu nedenle aile, bir sosyal kurum ve sosyal etkileşim ağıdır.
Aile Tipleri
Aile yapıları, toplumdan topluma, zamana ve şartlara göre değişiklikler gösterir. Bu nedenle evrensel ya da tek tip aile tipinden bahsetmek mümkün değildir.
Aile tipleri ile ilgili sınıflamalarda, her sınıflamada olduğu üzere, ailenin belli bir özeliğine göre belirlenen çeşitli kriterler esas alınır. Aile; iş bölümüne ve rollere göre, birey sayısı ve ilişkilere göre, aileiçi otorite ilişkilerine göre, soruna yönelik tutuma göre olmak üzere dört grupta incelenebilir.
Bir ailenin yapısı, bu dört kritere göre belirlenir. Bir aile birey sayısına göre tek ebeveynli, aile içi otorite ilişkilerine göre anaerkil, iş bölümüne göre sağlıklı ve yaşadığı soruna yönelik tutuma göre güçlü aile olarak sınıflandırılabilir. Ya da çekirdek aile; iş bölümüne göre ve otorite ilişkilerine göre ataerkil, sorun çözme durumuna göre bağımlı aile veya güçlü aile olabilir.
Birey Sayısı ve İlişkilere Göre Aile Tipleri
Geleneksel geniş aile; birçok üyeden oluşan ve geniş akrabalık bağlarıyla varlığını sürdüren aile yapısıdır. Bu ailede ana-baba, çocuklar, büyükanne ve büyükbabalar, kardeşler vs. yer almaktadır. Akrabalık ve komşuluk ilişkileri büyük önem taşır. Güçlü bir yardımlaşma ve dayanışma ortamı görülür. Geleneksel aile, günümüzde kimi özellikleriyle modernleşerek geniş aile şeklinde devam etmektedir.
Çekirdek Aile: sanayileşmiş modern ve demokratik şehir hayatının ailesidir. Geleneksel aileden çekirdek aileye geçişle birlikte ailenin üye sayısı azalmış, yapı ve işlevleri değişmiştir. Çekirdek aile; ana, baba ve evlenmemiş çocuklardan oluşur. Aileyi ilgilendiren kararlarda ve ekonomik faaliyetlerinde bağımsız, akraba ve hısımlık ilişkilerinden kopmuştur. Adeta kendi içine kapalı olması nedeniyle bu tip aileye “yalıtılmış çekirdek aile” veya “atomize çekirdek aile” de denilmektedir.
Ülkemizde kentleşme süreci ile birlikte geniş aile tipi giderek azalırken çekirdek aile tipinin yaygınlaştığı görülmektedir. Ancak çekirdek aile yapısı, Batıdaki atomize (yalıtılmış) çekirdek aileden farklılıklar göstermektedir. Dikeçligil’in ‘çekirdek aile ağı’ olarak adlandırdığı bu aile yapısının ayırdedici özelliği, Batıdaki modern çekirdek aile gibi yalıtılmış olmamasıdır. Çekirdek aileler kendi çatısı altında ekonomik bakımdan bağımsız yaşamasına rağmen bir etkileşim ağı içindedir. Türkiye’de çekirdek aileler ile yakın akraba çekirdek aileler (birinci ve ikinci kuşak, hatta üçüncü kuşak) ve tek ebeveynli aileler başta olmak üzere diğer akraba aileler arasında yoğun bir etkileşim söz konusudur. Çekirdek aile ağı içinde duygusal destek, hizmet, mal ve para alışverişi vardır. Şüphesiz her etkileşim ağında olduğu üzere çekirdek aile ağında da işbirliği, yarışma, çatışma, uzlaşma gibi çeşitli etkileşimler yaşanır. Bir anlamda çekirdek aile ağı, geçici geniş ailenin bazı özelliklerini sanayileşme-kentleşme sürecinde sürdürmektedir.
Dağılmış Aile: evli eşlerin bulunmadığı hane tiplerini tanımlamak için kullanılan bir terimdir. Yalnız yaşayanlar, tek ebeveynli aileler, bir arada oturan akrabaların hatta akraba olmayanların oluşturduğu hanelerdir.
Tek Ebeveynli Aile; tek ebeveyn ile evlenmemiş çocuk(lardan) oluşan aileler bu gruptadır. Ebeveynlerin boşanmaları, bir arada oturmamaları ebeveynlerden birinin ölmesi sonucu oluşan hanelerdir.
Diğer Dağılmış Aile; ebeveyn-çocuk ilişkisi olmayan, diğer akrabaların oluşturduğu hanelerdir (anneannetorun(lar); iki kardeş, teyze, yeğen(ler).
İş Bölümüne ve Rollere Göre Aile Tipleri
Aile yapılarını iş bölümü ve rollere göre sınıfladığımızda dört çeşit aile yapısı karşımıza çıkmaktadır.
Anaerkil ailede; aile-içi otoritenin sahibi kadındır. Ailede etkin ve merkezi rol üstlenen kişi kadındır. Günümüzde ise anaerkil terimi, aile büyüklüğü ne olursa olsun kadının, aile-içi otoriteye sahip olduğu aile tipi için kullanılır. Çekirdek bir aile, otorite ilişkileri açısından anaerkil olabilir. Tek ebeveynli ailelerde ebeveyn anne ise çoğu zaman anaerkil bir yapı söz konusudur.
Ataerkil ailede ise; aile içi güç ve otoritenin sahibi erkektir. Soy zinciri erkeğe dayandırılmıştır.
Eşitlikçi ailede; rol ve sorumlulukların cinsiyet farklılılığına bakılmaksızın aile bireyleri arasında eşit dağıtılması öngörülür. Modern dönemde ailenin; mekan, miras, fizyolojik ihtiyaçları karşılama bakımından eşitlikçi aile türüne evrildiği düşünülmektedir.
Sağlıklı aile; hak ve sorumluluk dengesinin kurulduğu, adil bir ödül ve yaptırım mekanizmasının olduğu aile yapısıdır.
Sorumlulukların ve fedakarlıkların çoğu zaman veya her zaman eşlerden birine yüklendiği ailelerde, hoşnutsuzluklar ve problemler yaşanır. Sağlıklı ailede ise hak sorumluluk dengesi yani biz-ben dengesi kurulmuştur. Tüm aileler için geçerli tek bir hak-sorumluluk ile ödül-yaptırım dengesi yoktur. Her aile kendi değerler sistemi ve yaşam tarzına göre bu dengeyi kurar.
Ailenin sağlıklı oluşu, aile-içi rollerin belirlenmiş bir kalıba bağlı olması anlamına gelmez. Önemli olan ailenin yaşam tarzına göre eşler ve çocuklar arasında aile-içi rollerin ailenin tercih ettiği rol tanımına göre adil dağılımıdır.
Aile-içi rollerde hak-sorumluluk dengesi kurulduğu için sağlıklı ailede bireyler;
• Birbirlerini oldukları gibi kabul ederler.
• Birlikte zaman geçirirler.
• Birbirlerine bağlılık hissederler.
• Birbirlerinin varlıklarından mutluluk duyarlar.
• Çatışmalarını çözümleme konusunda başarılıdırlar.
• Birbirlerine ilgi ve sevgiyle yaklaşırlar.
• Birbirlerini takdir ederler.
• Fikirlerini ve duygularını birbirlerine rahatça ifade edebilirler.
• Ailedeki olaylar hakkında şakalaşma ve olaylara mizahi dille yaklaşabilme yeteneğine sahiptirler.
Şüphesiz yukarıda belirtilen sağlıklı aile özelliklerinin toplamının bir ailede bulunması beklenemez. Bu özelliklerin sayısı ve bileşimi, hak-sorumluluk dengesine bağlı olarak değişir. Aile sağlığını korumak, aile mutluluğunu korumak demektir ve bu her zaman çaba gerektirir. Sağlıklı bir aile hayatı, tüm aile bireylerinin birlikte gösterdikleri çaba ve destekle mümkündür.
Sağlıklı aile hak-sorumluluk dengesinin yani biz-ben dengesinin kurulduğu ailedir.
Aile-içi Otorite İlişkilerine Göre Aile Tipleri
Otorite ilişkilerine göre; anaerkil, ataerkil, demokrat, çocukerkil ve otorite boşluğu olan aile olmak üzere 5 tip aile belirlenebilir.
Anaerkil ailede; otorite ve güç annededir. Kadının aileiçi otoriteye sahip olduğu aile tipidir.
Ataerkil ailede ise; otorite babaya, büyük erkeğe aittir.
Demokrat ailelerde; güç tek bir kişinin elinde toplanmaz, aile bireylerince paylaşılır. Kararlar tek bir kişi tarafından alınmaz, kurallar bir kişinin istediği şekilde konulmaz, ailenin tümünün görüş ve ihtiyaçları doğrultusunda hareket edilir. Tüm aile üyelerinin fikirlerini ifade ettikleri, alınan kararlara katıldıkları ve çözümler için fikir ürettikleri ailelerde, aile birliği ve gücü olumlu yönde etkilenir.
Çocukerkil aile tipinde ise; ailenin tüm ihtiyaçları çocuk merkezinde belirlendiği için çocuk görünmeyen bir otoritedir. Günümüz toplumlarında giderek artan bir aile tipidir.
Otorite boşluğu olan aile; ailede birey sayısı ne olursa olsun otorite ilişkilerinin kurulamadığı aile tipidir. Otorite boşluğu aile bireylerinin diğer bireylerin haklarını gözetmekten ziyade kendi istekleri doğrultusunda davranmalarına yol açabilir.
Güçlü aile, aileyi ilgilendiren sorunları çözmek için aile bireyleri arasında güç birliğinin oluştuğu ve dayanışmanın sağlandığı ailedir.
Soruna Yönelik Tutuma Göre Aile Tipleri
Aile-içi sorunlar karşısında aldıkları tutumlara göre; ilgisiz aile, bağımlı aile ve güçlü aile olmak üzere üç aile tipi söz konusudur.
İlgisiz ailelerde; aile üyeleri arasında pek fazla bağlılık yoktur. Aile bir arada yeterince zaman geçirmez. Aile içindeki iletişim ya sağlıksızdır ya da yeterince iletişim ve etkileşim yoktur.
Bağımlı ailelerde ise; ailenin tüm bireyleri birbirlerinin hayatının fazlasıyla içindedir. Birbirlerinin yaşamına gereğinden fazla karışırlar ve bireyselliklerini yaşamalarını engel olurlar. Bu durum sorunların çözümünü zorlaştırır. Aile üyeleri arasında olması gereken bağlılık, bağımlılığa dönüşmüştür.
Güçlü aile; aileyi ilgilendiren sorunları çözmek amacıyla aile bireyleri arasında dayanışmanın sağlandığı bir etkileşim ağıdır. Bu aile yapısında sorunları çözmek için tümü katılmasa bile aile bireyleri arasında işbirliği, gerilim, çatışma, rekabet, uyum gibi etkileşimlerle bir güç birliğinin oluştuğu ve dayanışmanın sağlandığı görülmektedir. Güçlü aile sorun çözerken, bireysel güçleri bir araya getiren bir işbirliği yapar. Gerektiğinde bireyler arası çatışma olur, ilişkiler sorun odaklıdır. Aile bireyleri sorun çözme sürecine yapıcı biçimde katıldıkları oranda güçlü bir aileden söz edilebilir.
