Dijital aile nasıl olunur? sorusunun tek bir doğru cevabı yoktur. Özellikle, çocuk ve gence teknoloji kullanımında rehberlik edecek ailelerin birden fazla yetkinliğe sahip olması gerekmektedir. Bunun en temel nedeni teknoloji kullanımının dinamik bir yapıya sahip olması, her geçen gün değişmesi ve farklı ihtiyaçları doğurmasından kaynaklanmaktadır. Bu açıdan, dijital bir ailede bulunması gereken özellikleri şu şekilde sıralamak uygun olacaktır:
1. Dijital Etik
Dijital etik, internet ortamında başkalarına zarar verecek davranışlardan kaçma isteği olarak tanımlanmaktadır. İnternet, iletişimi artırdığı, daha kullanışlı hale getirdiği, bilgi zenginliğine sahip olan ve günlük hayatı kolaylaştıran çeşitli imkânlar sağladığı için hayatımızın vazgeçilmez parçalarından biri haline gelmiştir. Bu bakımdan ailenin dijital etik çerçevesinde, olumsuz davranışların farkında olması ve ebeveyn olarak çocuklarını koruması gerekmektedir.
Dijital etiği ihlal eden davranışlara örnekler:
- Örnek 1: Sınıf içinde cep telefonu kullanarak başkalarını rahatsız etme
- Örnek 2: İnternet ortamında siber zorbalık yapma (başkalarına yazılı ve sözlü şiddet)
- Örnek 3: Kişisel bilgileri elde etme ve yayma
- Örnek 4: Doğru olmayan bilgilerin yayılması
2. Dijital İletişim
Dijital iletişimin aileyi ilgilendiren yönü, çocuk ve gençlerin teknoloji yardımıyla çok farklı iletişim kaynaklarını kullanıyor olmasından kaynaklanmaktadır. Bu yönüyle, çocuk ve genç, sanal ortamda çoğu zaman gerçek kimliğini bilemediği, tanımadığı kişilerle iletişim kurmakta, bu iletişimde çocuk ve genç için tehlike oluşturmaktadır.
Gençler dijital iletişim yollarını kullanmaya cesaretlendirilmeli ancak bu ortama uygun olmayan davranışları ise düzeltilmelidir. Bunun için öncelikle hangi durumlarda hangi teknolojiden faydalanacaklarını ayırt edebilmelidirler.
Sanal ortamdaki iletişimin yüz yüze iletişimden en önemli farklılıklarından biri, rumuz kullanıp kimliğinizi gizleyerek konuşabilmektir. Bu durum özellikle forum, sohbet odası gibi ortamlarda “nasıl olsa kim olduğum belli değil ağzıma geleni söyleyebilirim” tarzı söylemlere neden olabilmektedir. Ancak hakaret ve küfür içeren sözlerin kullanılması durumunda IP numarası üzerinden yapılan inceleme ile bu kişilere ulaşıabilmekte ve yasal süreçler başlatılabilmektedir.
Dijital iletişimi ihlal eden bazı davranışlar:
- Örnek 1: Özel bir mesajı birçok kişiye yollamak
- Örnek 2: Cep telefonu kullanırken içinde bulunulan ortamın özelliklerine göre davranmamak
- Örnek 3: E-mail kullanımında iletişim dilini bilmemek ve buna göre yazmamak
3. Dijital Okuryazarlık
Dijital aile olarak, İnternette gün geçtikçe artan bir yığın bilginin oluştuğunu, ancak bunların birçoğunun gerçek olmadığını unutmamalıyız. Bu nedenle çocuklara ve gençlere eriştikleri verilerin doğruluğunu sorgulama, nerede ve nasıl kullanacakları konusunda yardımcı olmamız gerekmektedir.
Peki Bu Aşamada Ailenin Rolü Ne Olacaktır? Sadece mevcut teknolojileri değil yenilerini de doğru bir şekilde kullanma becerisine her dijital ailenin sahip olması gerekir. Bu bakımdan yeni teknolojiler ortaya çıktıkça hızlı bir şekilde uygun kullanımının öğrenilmesi gerekmektedir.
Dijital okuryazarlığa bazı örnekler:
- Örnek 1: Facebook, twitter kullanmak
- Örnek 2: Forum ve sohbet odalarını kullanmak
- Örnek 3: Akıllı telefonlar üzerinden çalışan uygulamaları etkin olarak kullanmak
4. Dijital Erişim
Giderek düşen maliyetlere ve yaygınlaşan teknolojiye rağmen herkes eşit olanaklara sahip değildir. Bu noktada dijital aile olarak üzerimize düşen görev, çocuklarımızın mümkün olduğunca yenilikçi teknolojilere erişimini sağlamak, etkin ve sık olarak kullandırmayı özendirmek ve bunu yaparken de bilinçli hareket etmektir.
Kütüphaneler, okul laboratuvarları gibi kamusal alanlar bu eksikliğin giderilmesi için kullanılabilmektedir. Fakat her birey bu imkânlardan faydalanamamaktadır. Bundan dolayı Dijital aile olarak, teknolojiye nasıl erişim sağlanabileceğini öğrenmeli, bu konuda çocuklara rehberlik etmeliyiz.
Ailenin Dijital Erişimi Sağlamasına Yönelik Bazı Örnekler:
- Örnek 1: Okul ödevlerinde çocukların halk kütüphanesi, üniversite kütüphanesi vb. kullanımını sağlamak.
- Örnek 2: Engelli çocuğunun internet erişimi için gerekli olan alt yapı ve teknolojiyi sağlaması
- Örnek 3: Aile olarak e-okul sistemine aktif erişim sağlayarak öğrencinin gelişimini takip etmek
5. Dijital Ticaret/Alışveriş
Burada önemli olan, dijital aile olarak çevrimiçi alışverişin sağladığı fiyat avantajının ve zaman tasarrufunun farkında olmak, gerektiğinde ise dijital alışverişi kullanmaktır. Diğer taraftan, dijital alışverişin daha çok ürün seçeneği bulundurması, evden çıkmadan alışveriş yapmayı sağlaması ve eve teslimat vb. diğer seçeneklerin de olduğunu bilmemiz gerekiyor.
İnternet üzerinden alışveriş yapmama nedenleri; görmeden/denemeden ürün almama isteği, kişisel bilgileri vermeyi güvenli bulmama, teslim edilen ürünün doğruluğunu/güvenirliğini kabul etmeme.
Dijital aile olarak e-ticaret ile ilgili bilinmesi gereken bazı bilgiler şunlar:
- Örnek 1: e-ticaret ile ilgili riskleri ve problemleri bilmek, gerekli önlemleri almak.
- Örnek 2: e-bankacılık hizmetlerini nasıl kullanacağı bilmek (eft yapmak vb.)
- Örnek 3: Çevrimiçi alışveriş yaparken kimlik hırsızlığına karşı nasıl tedbir alınacağını bilmek
6. Dijital Sorumluluk ve Haklar
Dijital aile olarak çocuk ve gençlere öğreteceğimiz şey, teknoloji kullanımının bir hak olduğunu, ancak bu hakkın aynı zamanda sorumlulukları beraberinde getirdiği bilincinin kazandırılmasıdır.
Evde aileler tarafından çocuklara rol model olunmalı, teknolojinin getirdiği haklar ve sorumluluklar beraberce tartışılmalıdır. İnternet üzerinden elde edilen her bilginin kaynağı sorgulanmalı, bilginin ilk dağıtıcısı bulunmalıdır.
Edinilen dosyaların telif hakları irdelenmeli, kanunla yaptırım altına alınan müzik, video vb. fikri mülkiyet hakkına giren eserler, kesinlikle kullanılmamalıdır.
Dijital Hak ve Sorumluluklarla İlgili Olarak Ailelerin Bilmesi Gereken Bazı Bilgiler:
- Örnek 1: Web sitelerinden illegal mp3 ve video dosyaları indirmemek
- Örnek 2: Fikri mülkiyet hakkına giren her türlü eseri izin alarak kullanmak
- Örnek 3: Telif hakkı kapsamındaki her türlü eseri internet üzerinden kullanırken gerekli izinleri almak
7. Dijital Sağlık
Dijital aile olarak teknoloji kullanımında en çok dikkat edilmesi gereken unsurlardan birisi çocuk ve gençlerimizin sağlıklarıdır. Fiziksel rahatsızlıkların yanında teknolojik cihazların psikolojik sağlığı tehdit eden etkileri de mevcuttur. Ailelerin çocuklarının bilgisayar başında ne kadar süre kaldığı ve neler ile ilgilendiğinden haberdar olması ve onların yanında olması gerekmektedir. Mümkün ise bilgisayarların çocuk odalarında değil oturma odası gibi ortak kullanım alanlarında bulunması gerekmektedir.
Teknoloji kullanımıyla gelen bazı sağlık problemleri:
- Örnek 1: Göz sağlığı: gözlerde yorgunluk hissi, yanma ve kaşıntı
- Örnek 2: Fiziksel durumlar: Teknoloji kullanımında ergonominin önemini kavramak, duruş bozuklukları bel ve sırt ağrıları, ergonomik nedenli kas ağrıları, ağrıyan tendonlar, parmak, el ve dirsekler, boyunda ağrı ve tutulma
- Örnek 3: Ruhsal durumlar: Tekrarlayan stres, internet bağımlılığı, oyun bağımlılığı, agresif (saldırgan) davranışlar, şiddet, psikolojik problemler
8. Dijital Kanun
Aile olarak bilmemiz gereken ilk şey, teknoloji kullanımının kanundan bağımsız olmadığıdır. İnternet ortamında yapılan her iş arkada iz bırakmakta ve bir yerlerde kayıt altında tutulmaktadır. Günümüzde elektronik ortamlarda birçok önemli ve özel bilgi kayıtlı durumdadır ve bunları nasıl güvende tutulacağının bilinmesi gerekmektedir.
Sanal dünya da birçok suç gerçekleştirilebilmektedir. Başkasının bilgilerine izinsiz erişmek, yasal olmayan yollardan müzik indirmek, başkasının eserini kendine mal etmek, zarar verici bilgisayar casusu geliştirmek, virüs oluşturmak ve yaymak, gereksiz e-postalar göndermek, başkasının kimlik bilgilerini çalmak bu suçlardan bazılarıdır.
Dijital Aile Olarak Bilinmesi Gereken Bazı Bilgiler:
- Örnek 1: Türk ceza kanununda bilişim suçlarının nasıl yer aldığını açıklamak
- Örnek 2: 5651 sayılı kanundan (İnternet ortamında yapılan yayınların düzenlenmesi ve bu yayınlar yoluyla işlenen suçlarla mücadele edilmesi hakkında kanun) haberdar olmak
- Örnek 3: ihbarweb.org.tr sitesinde haberdar olmak
9. Dijital Güvenlik
Dijital aile olarak çocuklarımızı ve cihazlarımızı korumak için alınması gereken önlemlere örnekler:
1. Güçlü şifreler oluşturmak güvenliğinizi artırmak için önemlidir. Mümkünse içerisinde büyük harf, küçük harf, rakam ve noktalama işareti barındıran bir parola seçilmelidir.
2. Flash bellek gibi taşınabilir aygıtların kullanılmadan önce virüs taraması yapılmalıdır.
3. Halka açık ücretsiz ve güvenilmeyen ağlarda kişisel mail hesabına, banka hesaplarına, sosyal ağ hesabına erişilmemesi ve online alışveriş yapılmaması gerekmektedir.
4. İşletim sistemi güncel tutulmalıdır.
5. Virüs ve internet güvenliği sağlayan yazılımlar, bilgisayar ve cep telefonlarında kullanılmalı ve yazılımın veri tabanı güncel tutulmalıdır. Ayrıca düzenli olarak virüs taraması yapılmalıdır.
6. İşletim sisteminin güvenlik duvarı özelliği kullanılmalıdır.
7. Online alışveriş yaparken 3D güvenlik protokolü kullanılmalıdır.
8. İnternette gezinirken görünen “tebrikler çekilişten telefon/fotoğraf makinası kazandınız” tarzındaki sözlere güvenilerek kişisel bilgiler verilmemelidir.
9. Polis tarafından gönderildiği iddia edilen ve yaptıkları operasyon gereğince belirli bir hesaba para yatırmanızı ya da bir numaraya kontör göndermenizi isteyen e-posta ve mesajlara inanılmaması gerekmektedir.
Polis Teşkilatının Kimseden e-posta ya da Mesaj ile Böyle Bir İstekte Bulunmayacağının Unutulmaması Gerekmektedir.
Sonuç
Çocuklarımıza ve gençlerimize en iyi şekilde rehberlik ve yönlendirme yapmak için dijital aile olarak bazı sorumluluklarımız vardır. Bu görev ve sorumlulukların başında, aile olarak dijital okuryazar olmamız, dijital alışverişten haberdar olmamız, dijital iletişim yollarınız bilmemiz ve bundan da önemlisi çocuklarımıza dijital etiği öğretmemiz gelmektedir.
Aile Olarak Kendimizi Sınayalım
- Etik davranışlar dijital ortamlarda neden gereklidir?
- Dijital teknolojilere yaygın erişim sağlanamaması nelere neden olur?
- Çocuk ve gençlere dijital ortamlarda sorumlu davranışlar nasıl kazandırılabilir?
- Dijital cihazların neden olabileceği fiziksel ve psikolojik rahatsızlıklar nasıl engellenebilir?
- Dijital ortamlarda ne gibi suçlar işlenebilmektedir?
- Dijital suçlardan korunmak için neler yapılmalıdır?
Kaynak: Aile ve İnternet Dergisi (Doç.Dr. Mehmet Akif OCAK) – AEP
